چالش‌های بیماری کووید نوزده برای شرکت های سرمایه گذاری مشترک ( جوینت ونچر)

  1. خانه
  2. chevron_right
  3. مقالات حقوقی
  4. chevron_right
  5. بین المللی
  6. chevron_right
  7. چالش‌های بیماری کووید نوزده برای شرکت های سرمایه گذاری مشترک ( جوینت ونچر)

با شیوع کووید 19 شرکت ها با مشکلات و چالش هایی همچون کاهش تقاضا برای محصولات و خدمات خود , اختلال در زنجیره تأمین مواد اولیه و سخت و دشوار شدن اخذ اعتبار مواجه شده اند و از این رو سعی در ارزیابی مجدد برنامه های عملیاتی خود دارند تا شاید بتوانند همچنان به بقای خود در بازار ادامه دهند. این وضعیت در مورد جوینت ونچرها که تحت مالکیت و کنترل دو یا چند شریک مختلف صاحب قدرت هستند نیز صادق است. ساختار منحصر به فرد جوینت ونچرها که ترکیبی نسبتاً نامتجانس از دو یا چند شریک برخاسته از فرهنگ کسب و کارهای متفاوت است, موجب شده است که اینگونه مشارکت ها در برابر کووید 19 آسیب پذیرتر باشند . امری که در صورت عدم برخورد صحیح می تواند منجر به مشکلات جدی شود. از این رو ضروری است شرکت ها به ویژه جوینت ونچرها در مواجهه با این بحران موضوعات مختلفی را در نظر گیرند. در یادداشت پیش رو به برخی از این چالش ها شامل مشکل نقدینگی , بن بست در تصمیم گیری ها و خروج شریک از شرکت و تخلف از مفاد قرارداد پرداخته شده است.

الف ) چالش های مربوط به نقدینگی

به دلیل تعطیلی اقتصادی که امروزه در سراسر جهان به دلیل شیوع بیماری کووید نوزده به وقوع پیوسته است بسیاری از جوینت ونچرها به زودی با چالش های نقدینگی مواجه خواهند شد ؛ چرا که منابع درآمدی رو به کاهش است و در مقابل هزینه های عملیاتی رو به افزایش.

به منظور مواجهه حقوقی با این چالش, ضروری است توافق جوینت ونچر وترتیبات مالی پیش بینی شده در آن مورد مطالعه و بررسی قرار گیرد. در اغلب قراردادهای جوینت ونچر تحت عنوان ” مشارکت در تأمین سرمایه ” , پیش بینی می شود که هر یک از طرفین به میزان مقادیر مشخص شده در قرارداد ,مکلف هستند که در تأمین سرمایه اولیه شرکت مشارکت کنند.

با وجود این , در خصوص اینکه آیا این تعهد صرفاً ناظر به بدو تأسیس شرکت است یا آنکه بعد از تأسیس و راه اندازی شرکت , این تکلیف و انتظار از شرکا همچنان باقی است, رویکردها متفاوت است :

رویکرد اول : مسکوت گذاشتن موضوع در قرارداد و عدم ایجاد تعهد برای طرفین برای تأمین سرمایه اضافی شرکت.

رویکرد دوم : تعهد شرکا به تزریق اضافی سرمایه به شرکت در صورت عدم امکان تأمین مالی از منابع خارج از شرکت. در صورتی که این رویکرد اتخاذ شود, شرکت مکلف است در ابتدا برای تأمین نیازهای مالی خود به منابع خارجی مانند استقراض از اشخاص و یا بانک ها و موسسات مالی متوسل شود و در صورت بی نتیجه ماندن سایر گزینه ها , شرکا مکلف به مشارکت در تأمین نیازهای مالی شرکت هستند. در این حالت در قرارداد جوینت ونچر پیش بینی می شود انتخاب هر گونه روش و مکانیزم تأمین مالی از منابع خارجی مستلزم اجماع و موافقت کلیه شرکا است.

تأمین مالی از منابع خارجی مشکلات و چالش های خاص خود را به همراه دارد ؛ چرا که احتمالاً منجر به تغییر در ساختار سرمایه شرکت می شود و در نتیجه ممکن است شرکت خارج از محدوده توافق های اولیه , مزایا و امتیازاتی را برای وام دهنده در نظر گیرد. همچنین وام دهندگان ممکن است اعطای وام را منوط به اخذ وثیقه و تضمین از شرکا کنند که این امر خود موجب ایجاد بدهی و تعهدات اضافی برای شرکای جوینت ونچر می شود.

رویکرد سوم : تعهد شرکا به تزریق اضافی منابع مالی به شرکت. این مقرره خود به دو صورت اجبار شرکا به انجام این تعهد و یا اختیاری بودن آن قابل تقسیم است. در حالت ایده آل , میزان تعهد شرکا و همچنین شرایط و الزامات آن نیز در قرارداد مشخص می شود. معمولاً این مقدار به تناسب سهام شرکا در جوینت ونچر تعیین می شود , اما بسته به توان و منابع در اختیار طرفین , این تعهد می تواند صرفاً متوجه یکی از طرفین مشارکت که از توان مالی بهتری در مقایسه با شریک دیگر است باشد.

تعهد طرفین به مشارکت در تأمین نیازهای مالی آینده شرکت معمولا به طرق زیر پیش بینی می شود :

روش اول : تأمین مالی از طریق استقراض یا انتشار سهام به تناسب مالکیت سهام: در این حالت شرکای جوینت ونچر به تناسب مالکیت سهام خود اقدام به تأمین مالی از طریق اعطای وام به شرکت و یا تزریق نقدینگی به ازای انتشار سهام می کنند. در صورتی که تکلیف طرفین به تأمین مالی به تناسب مالکیت سهام آنان در شرکت باشد , در این صورت تغییری در سهام مالکیتی شرکت وحقوق ناظر به حکمرانی و مدیریت شرکا ایجاد نمی شود.

روش دوم : تأمین مالی از طریق انتشار سهام , بدون تناسب با مالکیت سهام : در این حالت یکی از شرکای جوینت ونچر اقدام به تأمین مالی از طریق انتشار سهام می کند که در نتیجه آن سهام شریک یا شرکایی که در تأمین مالی مشارکت نداشته اند رقیق می شود و در برخی موارد , حقوق ناظر به حکمرانی شرکتی نیز تعدیل می شود.

روش سوم : تأمین مالی از طریق استقراض , بدون تناسب با مالکیت سهام : در این شیوه یکی از شرکای جوینت ونچر از طریق اعطای وام کوتاه مدت یا بلند مدت نسبت به تأمین نیاز مالی جوینت ونچر اقدام می کند . هر چند در این روش , سهام مالکیتی سایر شرکای غیر مشارکت کننده رقیق نمی شود, اما شریک وام دهنده از امتیازاتی همچون اخذ وثیقه از شرکت و یا حقوق حکمرانی و مدیریتی در شرکت برخوردار می شود.

در صورتی که یکی از شرکا علی رغم ترتیبات قراردادی از پیش توافق شده , به هر دلیل از مشارکت در تأمین مالی شرکت سرباز زند , لازم است ضمانت اجراهای قراردادی در خصوص شریک متخلف اعمال شود. این ضمانت اجراها اغلب ناظر به تضعیف تنبیهی سهام شریک متخلف و یا کاهش حقوق وی در حکمرانی و مدیریت شرکت است که از جمله می توان به موارد زیر اشاره کرد: کاهش و یا حذف نمایندگی در هیات مدیره , کاهش و یا حذف موارد حق وتو ( موضوعات مهم و محفوظه ) , کاهش نقش عملیاتی در شرکت و تلقی تخلف به عنوان نقض قرارداد که تبعات و آثار تعریف شده قراردادی را به همراه خواهد داشت.

نظر به ملاحظات فوق در صورت مواجهه جوینت ونچر با کمبود نقدینگی ناشی از آثار همه گیری بیماری کووید 19 , ضروری است شروط و مفاد توافق جوینت ونچر در خصوص مشارکت شرکا در تأمین مالی اضافی مورد مطالعه دقیق قرار گیرد تا شرایط و نحوه اعمال آن مشخص شده و در صورت لزوم ضمانت اجراهای تخلف از آن نسبت به شریک یا شرکای متخلف اعمال شود.

ب) چالش های ناظر به حکمرانی خوب

در توافق های جوینت ونچر معمولاً پیش بینی می شود که اخذ تصمیم های مهم و کلیدی منوط به اجماع و اتفاق نظر کلیه شرکاست. مصادیق این تصمیم ها که معمولاً تحت عنوان ” موضوعات عمده” و یا ” موضوعات محفوظه” در قرارداد مورد اشاره قرار می گیرند اغلب شامل موارد زیر می شود : برنامه های عملیاتی استراتژیک و راهبردی شرکت , بودجه و هزینه های سرمایه ای و سالانه , تأمین مالی از طریق استقراض و یا انتشار سهام , نصب مدیران کلیدی و تعیین حقوق و دستمزد آنان , تملک و یا انتقال و واگذاری اموال و دارایی های کلیدی شرکت , توافق های تجاری اساسی و مهم , معاملات مربوط به طرفین و انحلال و تصفیه شرکت.

جوینت ونچر معمولاً بر اساس برنامه های عملیاتی استراتژیک و راهبردی شرکت و بودجه های سالانه ای که به عنوان یکی از مصادیق تصمیم های عمده و محفوظه توسط کلیه شرکا به تصویب می رسد اداره می شود. مدیران اجرایی شرکت که توسط شرکای جوینت ونچر نصب می شوند مکلف هستند مدیریت و اداره روزانه شرکت را در چارچوب این برنامه ها و بودجه مصوب به انجام رسانند. این در حالی است که پس از بروز بیماری همه گیر کووید 19 چشم انداز اقتصادی و عملیاتی بسیاری ازجوینت ونچرها تغییر کرده است. بسیاری از جوینت ونچرها با مشکلاتی روبرو هستند که مستلزم تصمیم گیری سریع در این شرایط است . این در حالی است که در برنامه ها و بودجه مصوب شرکت که مدیران اجرایی مکلف به اجرای آن هستند تاثیر این بیماری پیش بینی نشده است و در نتیجه شرکت عملاً نمی تواند بر اساس برنامه ها و بودجه ای که قبل از بروز شرایط موجود و یا بدون توجه کافی و وافی به آن به تصویب رسیده اند اداره و مدیریت شود.

به عنوان مثال بعد از بروز کووید 19 , برخی جوینت ونچرها عملاً سعی می کنند سرمایه گذاری یا هزینه کردهای اساسی خود را حذف کرده یا به تأخیراندازند , هزینه حقوق و دستمزد را کاهش دهند , به استناد قوه قهریه خود را معذور از اجرای تعهدات قراردادی بدانند , مبادرت به فسخ و خاتمه زودهنگام قراردادهای تجاری خود کرده و یا برخی دارایی های خود را به فروش رسانند.در بعضی موارد نیز شرکای جوینت ونچر به دنبال اصلاح و یا فسخ قراردادهای تجاری تامین , توزیع , پشتیبانی و سایر موافقت نام های تجاری با جوینت ونچر هستند که همین امر خود باعث بروز اختلاف می شود. در بدترین وضعیت نیز ممکن است یک یا چند نفر از شرکای جوینت ونچر تمایلی به ادامه مشارکت نداشته و درخواست انحلال شرکت را مطرح کنند.

هر یک از این تصمیم ها با توجه به بند موضوعات مهم یا محفوظه از جمله موضوعاتی هستند که باید با توافق همگانی و اجماع کلیه شرکا در مورد آنها تصمیم گیری شود و چنانچه شرکا در این خصوص با یکدیگر همکاری مناسب نداشته باشند از جمله زمینه های بروز بن بست در شرکت خواهد بود.

ج) چالش های ناظر به بن بست و راهکار خرید/فروش

همانگونه که گفته شد احتمال دارد شرکای جوینت ونچر نتوانند روی موضوعات مهم و حیاتی شرکت به توافق و اجماع نظر برسند و در نتیجه بن بست روی دهد. این وضعیت در جوینت ونچرهایی که هر دو شریک به تساوی مالکیت و کنترل شرکت را در دست دارند بیشتر اتفاق می افتد. بن بست در هر جوینت ونچر یک موقعیت سخت و دشوار است که می تواند ادامه مشارکت و حیات جوینت ونچر را تحت الشعاع قرار دهد.

در قراردادهای جوینت ونچر معمولاً مقرره ای تحت عنوان ” وضعیت موجود ” , گنجانده می شود که به موجب آن شرکای جوینت ونچر مکلف هستند وضعیت موجود شرکت را حفظ کنند و در صورت بروز بن بست , کسب و کار شرکت را طبق رویه سابق پیش برند. در شرایط عادی , اداره شرکت طبق وضعیت از پیش موجود ارزشمند و راهگشاست اما در شرایط اقتصادی کنونی , حفظ وضعیت موجود ممکن است از نظر مالی و عملیاتی مخرب و ویرانگر باشد.

البته در قراردادهای جوینت ونچر معمولاً راهکارهای دیگری نیز برای برون رفت از بن بست پیش بینی می شود , به عنوان مثال حل اختلاف از طریق میانجی گیری و یا داوری. با وجود این در حال حاضر مشاهده می شود که برخی جوینت ونچرها در ساختار عملیاتی خود تجدید نظر کرده و گروهها و کمیته هایی را تشکیل داده اند تا در مواقع بن بست تصمیم بگیرند.

در صورتی که بن بست با توسل به هیچ از روش های تعریف شده حل و فصل نشود , احتمال دارد یکی از شرکا بخواهد با توسل به یکی از راهکارهای قراردادی خروج از شرکت , به مشارکت خود در شرکت خاتمه دهد. یکی از این راهکارها , گزینه خرید/فروش است. به موجب این مقرره تحت شرایط خاصی از جمله بروز بن بست و عدم خروج از آن , هر یک از شرکا حق دارد مبادرت به خرید کل سهام شریک دیگر و یا فروش کل سهام خود به وی کند.

امکان دارد در شرایط کنونی که ارزش سهام برخی شرکت ها کاهش پیدا کرده است یکی از شرکا به عمد موجب وقوع بن بست شود تا بتواند با اعمال این گزینه کل سهام خود را به شریک دیگر فروخته و از شرکت خارج شود. یا برعکس در صورتی که علی رغم شرایط موجود , چشم انداز آینده شرکت مثبت باشد , شریکی که از توانایی مالی بالاتری برخوردار است و می داند شریک دیگر به دلیل ضعف مالی , قادر به اعمال این گزینه نیست بخواهد با ایجاد بن بست مبادرت به خرید سهام شریک دیگر کند.

در صورتی که گزینه خرید/فروش انتخاب شود , موضوع دیگری که رخ می نماید ارزشگذاری سهام موضوع خریدو فروش است. بر خلاف معاملات مربوط به تملک و ادغام که پس از انجام ارزیابی های موشکافانه و بررسی های دقیق انجام می شوند , معاملات ناظر به خرید/فروش , معمولا سریع و بدون انجام بررسی های دقیق قابل انجام است , چر اکه طرف های قرارداد خرید و فروش کاملا در بطن کسب و کار شرکت هستند و تنها موضوعی که باید بر روی آن به توافق برسند ارزشگذاری سهام موضوع معامله است. به این منظور یا طرفین باید خود بر روی روش ارزشگذاری به توافق برسند یا آنکه ارزشگذاری سهام را به شخص ثالث واگذار کنند. در نتیجه طرفین پس از توافق بر روی ارزش سهام , فقط بر روی مسائل اساسی مربوط به انتقال مالکیت تمرکز و مذاکره می کنند.

پس از خروج شریک از شرکت وی همچنان مسئول ضمانت نامه ها , تعهدات تأمین مالی , قروض و بدهی های شرکت , تعهدات ناظر به مجوزهای بهره برداری ( لیسانس) و مسائل مربوط به حقوق مالکیت فکری است که قبل از خروج وی از شرکت ایجاد شده اند.

د) چالش های ناظر به تخلف قراردادی

در قراردادها معمولا ً بند ناظر به تخلف از قرارداد به دو صورت پیش بینی می شود. گاهی اوقات بروز برخی رویدادهایی مانند ورشکستگی یکی از طرفین خود تخلف محسوب می شود و گاهی اوقات نقض یکی از شروط قراردادی به منزله تخلف است.

در شرایط فعلی و مشکلات اقتصادی ناشی از بروز بیماری کووید 19 احتمال اینکه یکی از شرکای جوینت ونچر دچار وضعیت ورشکستگی شود محتمل است. در نتیجه ضرروی است شرکا از ریسک ناشی از تخلف قرارداد به دلیل ورشکستگی آگاه باشند .

به فرض اینکه قانون حاکم بر قرارداد , قانون کشور ایران باشد, به موجب ماده 412 قانون تجارت :” ورشکستگی تاجر یا شرکت تجارتی در نتیجه توقف از تأدیه وجوهی که بر عهده اوست حاصل می شود. ” در نتیجه شرکا باید به این تعرف قانونگذار از ورشکستگی توجه داشته باشند و به شریکی که عملاً از تأدیه دیون خود ناتوان شده است این فرصت را بدهند تا قبل از آغاز رسمی فرایند ورشکستگی از جوینت ونچر خارج شود .

با وجود این , برخی کشورها به تأسی از توصیه های بانک جهانی تمهیداتی برای حمایت از شرکت ها در برابر ورشکستگی ارائه کرده اند. در سند منتشره از سوی بانک جهانی , راهکارهایی به تفکیک برای حمایت از شرکت های پایدار و ماندگار در بازار , شرکت های ناگزیر از اعلام ورشکستگی و همچنین اشخاص حقیقی درگیر با بحران های مالی ارائه شده است. به عنوان مثال در خصوص شرکت های پایدار و ماندنی موانع بیشتری برای اعلام ورشکستگی پیشنهاد شده است و در مقابل از مسئولیت مدیران برای اعلام وضعیت توقف مسئولیت های کاسته شده است.

علاوه بر این تخلف , در نتیجه نقض شروط قراردادی نیز حاصل می شود. به عوان مثال خودداری یکی ا ز طرفین در تأمین مالی شرکت علی رغم الزام قراردادی به انجام این تعهد یا هر گونه انتقال و یا فروشی که به نفع طلبکاران جوینت ونچر انجام شود . در این صورت معمولا دوره” جبران” در نظر گرفته می شود که طی آن مدت طرف متخلف این فرصت راپیدا می کند تا نسبت به جبران تخلف خود اقدام کند. با وجود این , با توجه به محدودیت های ناشی از بیماری کووید نوزده به نظر می رسد دوره جبران پیش بینی شده در قراردادها کافی نبوده و عملاً فرصت جبران برای طرف متخلف به راحتی فراهم نباشد.

ضمانت اجراهای قراردادی تخلف نیز متنوع هستند. طرف مقابل می تواند متقابلاً از اجرای تعهدات خود سرباز زند که در نتیجه منجر به تخلف متقابل می شود . از دیگر گزینه ها , حق فراخوان خرید سهام است که به موجب آن طرف غیر متخلف اجازه دارد سهام طرف متخلف را با تخقیف خریداری کند یا در مقابل گزینه الزام به فروش سهام قرار دارد که به موجب آن طرف متخلف مکلف است سهام طرف غیر متخلف را به ارزش منصفانه بازار خریداری کند.

نتیجه :

با توجه به تعطیلی اقتصادی ناشی از بروز بیماری کووید 19 , لازم است بسیاری از جوینت ونچرها در ساختارهای عملیاتی خود تجدید نظر کرده و با طراحی برنامه های عملیاتی و ساختار بودجه ای متناسب با بحران کنونی , فضا را برای تصمیم گیری های مناسب برای مدیران اجرایی خود فراهم آورند. همچنین لازم است با تشریک مساعی در تأمین نیازهای مالی شرکت مشارکت داشته و در موضوعات مهم و حیاتی شرکت نیز به گونه ای عمل کنند که منجر به بروز بن بست و در نتیجه تبعات منفی ناشی از آن مانند خاتمه مشارکت نشوند. همچنین لازم است با در نظر گرفتن بحران موجود که می تواند توان مالی شرکا را در مواجهه با طلبکاران شخصی اشان تحت تأثیر قرار داده و به این ترتیب آنها را در آستانه ورشکستگی قرار دهد تمهیداتی بیاندیشندکه جوینت ونچر را مصون از هر گونه اقدامی سازد که توسط مقامات صالح و یا طلبکاران علیه شریک ورشکسته انجام می شود.

طیبه صاحب

وکیل دادگستری و عضو هیأت علمی دانشگاه تربیت مدرس


در یادداشت زیر به مهم ترین موضوعات و مشکلاتی که شرکت ها باید در شرایط بحران کنونی به آنها توجه کنند به صورت فهرست وار اشاره شده است.
“COVID-19 UK: Protecting your JV operations – Five minute health check” available at : https://www.clydeco.com/insight/article/covid-19-uk-protecting-your-jv-operations-five-minute-health-check
“Covid-19 presents unique challenges for joint ventures”, available at : https://www.pinsentmasons.com/out-law/analysis/covid-19-challenges-joint-ventures
“Joint ventures: Key topics surrounding the COVID-19 pandemic”, available at : https://ehoganlovells.com/cv/2cfc4ec0a7b416de5a26f914b843d2bca0572c35
Mock, Sebastian, Kristian Csach, and Bohumil Havel, eds. “International Handbook on Shareholders ́ Agreements: Regulation, Practice and Comparative Analysis”. Walter de Gruyter GmbH & Co KG, 2018.
“COVID-19: Joint ventures in a distressed environment”, available at : https://www.nortonrosefulbright.com/en-th/knowledge/publications/a42c4a87/covid19-joint-ventures-in-a-distressed-environment
World Bank Group :” COVID-19 Outbreak: Implications on Corporate and Individual Insolvency”, April 2020, available at : http://pubdocs.worldbank.org/en/912121588018942884/COVID-19-Outbreak-Implications-on-Corporate-and-Individual-Insolvency.pdf

فهرست